Quimioterapia: batalla sen cuartel

Desmitificando la velocidad de la luz...Antes da alborada, a operación daba comezo. Máis dun milleiro de recrutados rompía o silencio con certo sixilo a varios centímetros do asentamento inimigo. Esta última Task Force de antimitóticos avanzaba desafiante coa única misión de evitar unha incontible multiplicación e despregue do inimigo.
Non haberá orde en cuberta, non soarán hordas en liñas de defensa. Aprestábanse a saltar a zona hostil con este mantra tronando nas súas cabezas.

Os preparativos xestáranse tempo atrás. A fronte de operacións designara o onde deste tratamento neoadxuvante grazas á pericia do escuadrón volante en análise e PET.
A destreza do comando consegue evitar un ataque a petral, corpo a corpo, liberándose unha salva de fogos vertixinosos e ferintes que alcanza o ambicionado fin. Pero a vitoria sempre é agridoce.

FourDaysPlus-228
Apeando a artillería 2 horas despois albiscouse a realidade: a brigada CD8 supresora e a brigada CD4 colaboradora foron decimadas con fogo amigo, o que xerou lasitude no corpo belicoso durante o armisticio.
A operación cíclica péchase cada 2 semanas. O xefe de Operacións Combinadas encárgase de planificar irrebatiblemente o subseguinte asalto. Pero nesta ocasión incorpóranse novas forzas en xogo ao descender o sol.


FourDaysPlus-219
A escuadrilla concomitante e os axentes de radiolocalización cumpren defensa de demarcación e despregue baixo as ordes do coronel. E así fixeron.
A refrega salvouse con tiro de enfilada, onde se feriu polo costado inimigo. Grande foi o triunfo compartido cumprindo o seu cometido. Aínda que, do mesmo xeito, as baixas de milicias internas non permitían festividade.

SixMonths...
O distrito militar híbrido de monoclonais aúna o poder das brigadas CD8 e CD4 inhibindo reacción do inimigo ata o seu exterminio por apoptose.
Nesta ocasión, as hostes inimigas pasivas non reaccionaron. Era o anhelado. Un vao impracticable onde sementar esperanzas con novas forzas.
Misión cumprida

GVHD-103

 

Anuncios

Como se fai: o aceite

O aceite, como produto da industria aceiteira, ten unha raíz profunda na nosa terra, mais falo do Norte tamén. Vigo, a miña cidade, aínda hoxe abandeira o apelido de cidade olívica polo seu pasado. Os Reis Católicos reduciron o número de oliveiras na cidade para centralizar a produción no Sur.

Hoxe facemos aceite, zume da oliva de moitas propiedades e usos, que garda procesos coidadosos coa limpeza e calidade.

Polímeros e redes: coma barrufa e brétema

ollos redes

O prometido é débeda. Xa adiantaba no Post anterior que tiña que falar dos polímeros mais veces. Neste intre imos facer unha comparativa con algo tan galego coma son as redes de pesca, sólidos alicerces da industria pesqueira dende os comezos ata os nosos días. O mesmo pasa cos polímeros, evolucionan espallándose como peixes no mar.

chasula redes.JPG
Existe cerca xenreira co tema dos (polímeros) plásticos, porén, tento darlle unha reviravolta xa que están enredados coa pesca. Aínda así, o seu tratamento como refugallo segue a ser un problema medioambiental, e esa é a nosa preocupación.
Teñen a mesma importancia que os aparellos de pesca: bous, nasas, palangres, tarrafas ou boliches que permitiron activades pesqueiras. Estes aparellos cambian de materiais ó mesmo tempo que avanza o desenvolvemento do polímero.
As mallas das redes técense de fibras de orixe vexetal, animal, mineral ou química sintética. As de orixe animal como la, seda ou coiro, eran moi limitados na pesca; as redes de orixe mineral eran de asbesto ou amianto, sen emprego na pesca extractiva. Salientable é a procedencia vexetal e química sintética.

IMG_20160716_172721
O cánabo é unha planta da familia das cannabáceas, de ata catro metros de altura da que se obtén a fibra téxtil para cordas, sacos e redes.
O algodón é moi pouco resistente á abrasión, emprégase a semente para liñas e redes de enmalle.
Estas fibras teñen problemas de conservación xa que sofren fatiga e descomposición bacteriana. As redes do pasado mollábanse no mar despois de lavalas e pendurábanse en zonas amplas coma alameda de Bouzas. De feito, as casiñas amosaban un puntal onde pender a rede toda a noite.

taller dornas
O Bou é un aparello de arrastre que as autoridades da Mariña prohibiron por ser raspeira e onde pasaba, arrasaba con todo. Consentíase como patexeiro, uso de pobres para coller chocos, luras, eiroas ou fanecas e ata centolas. Empregouse moito como abono das terras o patexo (polybius henslowii), un cangrexo pequeno doado de pescar co bou.
O bou de fóra ou de altura foise desenvolvendo a medida que se descobren novas presas criadas máis lonxe. Arrastreiros e rampleiros colgaban na popa salientando os anos de 1975 ata 1990. Acabou destruíndo os ricos cantís e criadeiros a rente do fondo e afastando as flotas de baixura.
A liña foi un aparello de pesca menor para calquera auga. É moi simple, un fío longo armado con chumbo e anzois segundo a especie a pescar. Os primeiros fíos mais resistentes eran de liño e cánabo; deron paso ó algodón, esparto, sisal a abacá e outros. Esta evolución no material trouxo capturas máis pesadas e abundantes de badexos.

IMG_20170517_133052_193
Outro dos aparellos é o palangre, composto de delgados cabos divididos en seccións ou palangres (cestos) onde encarnaban os anzois con choco, parrocha ou xurelos. Servía para pescar polbos, moreas, melgachos ou congros e cada brazolada chegaba a medir ata 30 metros.
O boliche é o mesmo que o bou para a praia e tamén foi arredado do mar po ser aparello de arrastre. Antes de largalo, xa de véspera, tiñas que gañar a “posta”: cunha lanchiña na praia onde se quería dar o lance, levantaban un remo e o deixaban caer berrando “posta”, asi ninguén podía pescar alí mais ca ti. Ó día seguinte, mulleres, nenos e homes largaban cabos á terra para recoller a pesca e facer o reparto.

“adeus postas e boliches,
as praias non vos verán,
o corno ficará mudo,
xa non ten porque roncar”

O xeito é o aparello mais pobre e non facía mal. Armábase dalgunhas pezas que se xuntaban unhas con outras antes de largalo; tendíase a todo o longo do mar a través da corrente. O xeito ten 3 lances: o asexo despois da posta do Sol, o amanexo antes de abrir o día e a galga, cando o Sol estaba alto. O peixe quedaba mallado e tiñan que ter “xeito” para retirar amodo sen desfacelo.
Os inimigos deste aparello eran golfiños e fouliñas, que brincaban preto das sardiñas fitadas nas mallas. Para enxoitar as redes, tiñan unhas cabrias ou paus de pino cravados na ribeira.
A rapeta, o mesmo ca tarrafa e racú, son aparellos de cerco con traias e xaretas que cerra o saco pola pedreira, quedando así o peixe embolsado. Este aparellos enchían os píos de conserveiras e salgaduras, cercando a sardiña, parrocha, bocarte, xurelo ou lura de noite e de día.

redes e polimeros celulosa

polímero de celulosa
As redes sintéticas son un grupo heteroxéneo de fibras derivadas do benceno, fenol, acetileno, etc. As primeiras incursións falan do século XIX, aínda que no 1920 o químico H. Straudinger (Premio Nobel no 1953) revolucionou coas novas fibras.

551px-Hermann_Staudinger
As proteínas e celulosas desprazaron o algodón como materia prima para fibras semisintéticas como fibra acetil celulosa, goma de cloro ou fibra de proteína como o ácido alxínico.

ácido algínico
As redes actuais ármanse de poliamidas, grupo de fibras sintéticas como son amilán, perlón, kaprón ou rilsan.
O nailon, poliamida para pescar en enmalle, e o poliéster para redes de maior tamaño son a botadura na confección de cabos e fíos. Colchar é torcer o fío nun sentido e non contrario para trenzar o cordón feito de fibras continuas nun multifiado de poliamida ou poliéster.

agulla redeiras
Para confeccionar a rede empregaban agullas de madeira flexible e resistente (familia das mirtáceas) ou as barbas da balea. Co paso do tempo, este aparellos mudaron para o (polímero) plástico e agullas metálicas de aluminio ou latón, inda que estas son ríxidas e menos empregadas.

IMG_20170517_133351_169
No primeiro paso da rede polimérica e dependendo do tipo, danse as reacción de adición cos monómeros de cando menos 1 dobre enlace ou condensación, onde fan falta moléculas diferentes bifuncionais e reactivas como aminas e dioles que van ó mar na forma de poliamidas e poliésteres. A polimerización en cadea emprega 3 pasos, o mesmo que o lance do xeito: iniciación, propagación e terminación. Neste caso, a etapa de iniciación agocha a produción dos radicais libres para a propagación da rede polimérica.
O mesmo que fan as redeiras, o entrecruzamento de moléculas lineais dun polímero termoplástico aumenta a rixidez do material. Xuntanza de átomos entre moléculas adxacentes de xofre no caso do poliisopreno, minguados e crecidos polo nó das mallas.
Hoxe, no noso día das letras galegas, sirva de homenaxe para as mulleres do mar: redeiras de polímeros e artistas de nós firmes da nosa terra.
BIBLIOGRAFÍA
“Cousas, contos. Lembranzas da terra, do mar e da nosa xente”, Emilio Santos Martinez.
“Polímeros en Introducción a la Ciencia de Materiales para Ingenieros”, Prentice Hall.
“La pesca profesional y su técnica”, Francisco Eiroa del río
“Redes e peixes. Saberes dun mariñeiro”, Xavier Rdez Vergara.

Ángeles Alvariño: Abrente do mar

 

img_1209O próximo 11 de febreiro celébrase o “Día internacional  da muller e da nena na Ciencia”. É unha iniciativa para romper coa desigualdade na elección dos estudos en ciencia, tecnoloxía, enxeñería e matemáticas por parte das nenas. A  Asamblea General das Nacións Unidas elixe este día invitándonos a facer actividades de educación e sensibilización  das barreiras nas carreiras científicas e tecnolóxicas.  Dende a páxina 11defebrero.org pódese coñecer o listaxe de actividades (obradoiros, charlas, biografías.. etc) no noso país.

ieo

Ademais disto, este ano cúmprese o centenario do nacemento do Centro Oceanográfico de Vigo, un dos nove Centros Oceanográficos do IEO dedicado á misión de investigación e desenvolvemento tecnolóxico, incluindo a transferencia de coñecementos do mar e os seus recursos. Rindo un humilde homenaxe dende este Post á primeira  científica española de relevancia mundial e única incluida na “Encyclopedia of World Sciencist” (Oakes 2007): a investigadora mariña Ángeles Alvariño.

Muller arrogante e batente, como ela mesma definía o seu carácter, navegou por varios mares descubrindo 22 novas especies planctónicas mariñas (12 quetognatos, 9 sifonóforos e 1 medusa) e convirtíndose na pioneira no análise de indicadores biolóxicos dos ecosistemas mariños.

angeles_alvarino2

A súa cartografía vital marca o Instituto Español de Oceanografía en Madrid, estancias en British Council Plymouth Marine Laboratory de Reino Unido e California (Scripps Institution of Oceanography). No primeiro deles, realiza traballos sobre a sardiña, plancton mariño, laminarias e outras algas de interese industrial.

Na súa publicación en  Industrias Pesqueras “Muerte masiva y envenenamiento de organismos marinos” analiza varios lugares do mundo as mortes masivas de peixes debido á  purga de mar: proliferación rápida de Gymnodinium, un organismo dinoflagelado constituyente do plancton que ó morrer desprende  gas tóxico para os peixes e moluscos.

No sudoeste de Inglaterra investiga sobre indicadores planctónicos, o mástil na súa carreira. Descubriu no plancton un quetognato indicador de augas costeiras temperado-cálidas do Atlántico Este, Sagitta friderici.

angeles_alvarino3

A participación de Ángeles a bordo dos buques oceanográficos convertéuse nun feito destacado na investigación mariña de Reino Unido, aínda que no Instituto (IEO) embarcaban mulleres investigadoras coma Jimena Quirós Fdez-Tello, Emma Bardán Mateu, María de las Mercedes García López e Encarnación Sánchez dende os anos vinte.

Un pracer poder ler o seu proxecto histórico sobre a expedición de Malaspina: “España y la primera expedición científica oceánica, 1789-1794: Malaspina y Bustamante con las corbetas Descubierta y Atrevida”.

bibliografia_angeles_alvarino

O obxetivo desta expedición foi confeccionar un Atlas hidrográfico para as múltiples zonas de navegación que abarcaba España. Además disto, completaron estudos de fauna, flora, minerais, xeografía dos pobos e costumes, producción de materias primas e artesanía.

despacho-capitan

Durante estas prospeccións nas augas panameñas, determinaban a Temperatura delas baixando unha cubeta a 10 brazos de profundidade (18,30 m) e medindo cun termómetro unha diferencia de medio grado coa superficie. Hoxe en día os termosensores electrónicos desprazan o rudimentario método, pero sigue sendo un factor a medir por afectar á concentración de químicos na auga, sobre todo osíxeno.

El pase de diapositivas requiere JavaScript.

Na exploración en Panamá cara a San Blás (México) descobren a existencia de especies de medusas e sifonóforos urticantes, o que dan a chamar as augas “augas malas”. Dentro das observacións xeográficas, climáticas e faunísticas, atopan microorganismos fosforescentes na zona de California e adquiren información sobre minería comparando métodos europeos con los adaptados en Perú para ensinar en minas de México.

As illas de Nova Zelanda foron as derradeiras en permanecer sen habitantes, cunha singular diversidade de paisaxe, xeografía e ambente natural. Anotacións sobre ventos, seguridade de portos, fertilidade de campos e hospitalidade dos habitantes foron as capturas que trouxeron do retorno a España.

Remato  este artigo coas palabras de Odón de Buen, fundador do Instituto Español de Oceanografía:

“sentín afáns insaciables por coñecer os segredos ocultos baixo as ondas, e as causas, pouco aparentes, do orixe  e da vida dos océanos”

BIBLIOGRAFÍA

“Oceanografía, biología marina y pesca” de Lozano Cabo, Ed Paraninfo

“Ángeles Alvariño González, investigadora marina de relevancia mundial” Alberto González- Carcés Santiso, Inst Español de Oceanografía (Temas de oceanografía)

“España y la primera expedición científica oceánica, 1789-1794: Malaspina y Bustamante con las corbetas Descubierta y Atrevida”. Ángeles Alvariño González

“Muerte masiva y envenenamiento de organismos marinos” Industrias pesqueras. Alvariño, A. 1952

 

Quero agradecer especialmente a información prestada por Uxía Tenreiro dende a Biblioteca do Instituto Español de Oceanografía de Vigo, centro oceanográfico que leva 100 años de estudo das condicións físicas, químicas e biolóxicas dos mares do noso territorio, coas súas aplicacións ós problemas da pesca.

 

 

 

 

DANDO A LATA: BALEAS

 

RMS Mauretania afloat after launch

Dáme moita pena rematar este ciclo a redor das conservas, mais outras noticias esperan. Penden das redes no peirao. Hoxe pecho a triada “dando la lata” co pasado baleeiro galego na nosa lingua, como toca contar a nosa historia.

Aínda que houbo 3 faros na costa galega cun pasado baleeiro importante, nós arribamos na ría de Vigo  outra vez. Galicia foi potencia baleeira por ser unha zona de paso dos cetáceos. Volve a levar o temón do patrimonio industrial a familia Massó e a explotación dos recursos mariños: piar da sociedade da época. É xusto un recoñecemento pola importancia historica, social e económica, salientando a labor dos traballadores da vila de Cangas.

whale_3

Os cetáceos son os mamíferos mariños cunha extrema adaptación á vida acúatica. O cachalote pode facer inmersións de máis dun km de profundidade, aliméntase de calamares xigantes de pradeiras marinas e tén un único orificio nasal en forma de S. Do surtidor pódese  recoñecer baleas rorcuais (forma ovoidal), baleas (dobre) ou cachalotes (hacia adiante).

Os cetáceos arribaban á costa mortos ou desorientados, avistados por vixiantes nas atalaias de altos lares. Moitos son os mosteiros preto do mar, que viran as baleas na beira da costa coma envío divino.

cachalote-varado

Máis que a fama que teñen os vascos, a orixe da caza da balea xurde das mans galegas, asturianas e cántabras na franxa costeira do Cantábrico e Atlántico fisterrá. Na costa cantábrica  ármase unha flota exclusiva á persecución, caza e despezamento; os vascos empregaban portos galegos para as súas capturas (Malpica, San Ciprián, A Coruña,..).

cetaceo-museo-mar

Cazaban a balea franca (Eubalaena glacialis) ou balea dos vascos, a balea de pintas (Balaenoptera borealis), balea azul (Balaenoptera musculus), e balea común (Balaenoptera physalus)  das augas atlánticas. A primeira delas xa está extinguida no Atlántico europeo dende a idade media, e a balea azul foi cazada intensamente no século XX nas augas europeas.

Na época medieval o empregaban para alumearse e como alimento, existindo documentación das incursións dos pescadores vascos nas nosas costas.

Testemuña do noso pasado baleeiro son os escudos e nomes das localidades galegas e portuguesas, por exemplo, o escudo de Laracha, pobo en Caión, que vivía da forte extracción do mar.

escudo_de_laracha

Acelerando o tempo, chegamos ós comenzos do século pasado, cando surde  a industrialización do litoral. As 3 factorías marcadas no mapa son Morás (Lugo), Caneliñas (Cee, A Coruña) e punta Balea (Cangas, Pontevedra). Punta Balea foi creada (1955) e pertencía o complexo industrial de Massó, pero Massó xa traballara antes coas licenzas de Caneliñas e Morás no comezo do século.

mapa_galicia_baleeira

Empresarios noruegueses crean Caneliñas (1920) e no Sur de España, mais en pouco tempo, a familia conserveira obtén tamén a baleeira de Alxeciras para montar a factoria de Morás (1965). A familia Massó remolcou a península do morrazo coa maroma* da iniciativa industrial.

Image from page 622 of "Notices of the proceedings at the meetings of the members of the Royal Institution of Great Britain with abstracts of the discourses" (1851)

Nestes intres, a balea emprégase para moitos usos: a carne para consumo, a obtención do aceite e graxa (pomadas, derivados coma mateiga ou maionesa), barbas para suxeitadores e fariña como abono ou alimentación animal. As veces atopaban o que se chama ambreina: ámbar gris, unha mezcla de triterpeno degradado, colesterol e ácido benzoico.

cachalote_ballena

Os cachalotes comen calamares e moluscos do fondo mariño. Cando son difíciles de dixerir, mezclanse os restos con xugos gástricos ata formar masas amorfas expulsadas como as bolas de pelo do gato. O valor que ten este refugallo é moi importante: cumpre a ley de Raoult e as propiedades coligantivas.

propiedades-coligativas

Cando sobre un composto volátil añadimos outro composto en calqueira estado, este vai cambiar as propiedades físicas con volátil: baixa a presión de vapor, aumenta o punto de ebulición e baixa a temperatura de conxelación. Asi consigue que suba a temperatura de ebulición e volatilice máis tarde, que escape converténdose en gas a maior temperatura.

ppdades_coligativas

Isto serve para os perfumes, esencias e demáis cosméticos. O que vai facer é reter o cheiro como anzol e cana de pescar.

Os equipos para a extracción do aceite para aproveitar a captura son caldeiras Hartmann e autoclaves para esterilizar a carne.

Os noruegueses desenvolveron unha actividade intensa entre 1924 e 1929; moita menor intensidade a actividades galega en Balea, pero cun impacto positivo na zona (ainda dos cheiros e as graxas no mar).

Arpón ballenero

Case 3 décadas no anonimato (1955-1983) levaba a factoria de Cangas, a preocupación pola devastación dos recursos naturais fixo brotar grupos ecoloxistas con protestas en Galicia de 1978 a 1980 á defensa das baleas.

O Fundimento dos buques baleeiros ISBA UNO e DOS en Marín polos membros de “Sea Shepherd Conservation Society” cheou as portadas dos xornais. Xunto coas presións políticas pola entrada na Unión Europea, a factoria entra na moratoria que lle impedía cazar.

Stop the whale murder

Durante anos o complexo Massó estivo amenazado pola promoción urbanística de “Marina Atlántica”,  un plan do arquitecto Foster de 700 vivendas e 400 amarres. A resistencia popular e a quebra de Marina Atlántica afastaron este proxecto nada respetuoso co patrimonio industrial e natural dos máis de 200.000 m2 do complexo Massó.
Hoxe  fálase da súa conservación, un ben de intese cultural e pode empregarse como reaproveitamento para fins sociais.

El pase de diapositivas requiere JavaScript.

 

Os buques baleeiros da época, Lobeiro, IBSA DOS e Carrumeiro non se recuperaron para o patrimonio industrial na zona, rematando como ferralla de vida mariña. Foron afundidos para convertilos en arrecifes artificiais.

 

 

Humpback Whales

 

 

O derradeiro buque baleiro ISBA TRES descansa na cidade de Sandefjord  (Noruega), cun pasado baleeiro intenso. Novamente este abandono mostra a vergoña e fenda social de Galicia.

 

Retired whaler

       Captura de balea hoxe

Humpback Whale

O instituto de protección da balea e xestión da caza, IWC, marca 3 programas de conservación: as baleas grises no oeste do océano Pacífico Norte, as baleas comúns do suroeste do Atlántico e sueste do Pacífico Sur.  Sobre a mesa hai un novo programa dirixido á protección dos golfiños franciscanos e o sueste da América do Sur.

Islandia y Noruega  son os dous opositores á moratoria actual baixo cautela nela no caso noruegués.

*Maroma é una corda moi grosa, feita de cánabo ou esparto.

REFERENCIAS

https://iwc.int/home

http://ailladosratos.blogspot.com.es/

http://www.asociacionbuxa.com/patrimonio/detalle/151

https://iwc.int/day-four-special-permit-whaling

http://culturmar.org/files/Ardentia6-CarmeloParrado.pdf#page=2&zoom=auto,-107,350

Ballenas y balleneros en Galicia, Lino J pazos

Eubalaena. Publicación da Sección Científica da Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños

http://patrimoniogalego.net/index.php/32055/2013/01/baleeira-de-masso/

http://patrimoniogalego.net/index.php/32286/2013/01/fabrica-de-conservas-de-irmans-masso-en-cangas/

http://patrimoniogalego.net/index.php/20574/2012/06/museo-masso/

The Chemistry of Fragrances: From Perfumer to Consumer